Học thuyết Ngũ hành
五行
Ngũ hành gồm Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy cùng các quan hệ tương sinh, tương khắc, tương thừa, tương vũ. Bài có bảng quy loại ngũ hành và cách vận dụng vào quan hệ giữa các tạng.
Năm hành và thuộc tính
“Hành” là vận động. Người xưa khái quát thuộc tính của năm loại vật chất quen thuộc để phân loại sự vật:
- Mộc – sinh trưởng, vươn lên, thông đạt.
- Hỏa – nóng, bốc lên.
- Thổ – nuôi dưỡng, hóa sinh.
- Kim – thanh túc, thu liễm.
- Thủy – lạnh, đi xuống, tàng chứa.
Bảng quy loại
| Mộc | Hỏa | Thổ | Kim | Thủy | |
|---|---|---|---|---|---|
| Tạng | Can | Tâm | Tỳ | Phế | Thận |
| Phủ | Đởm | Tiểu trường | Vị | Đại trường | Bàng quang |
| Khiếu | Mắt | Lưỡi | Miệng | Mũi | Tai |
| Thể | Cân | Mạch | Cơ nhục | Da lông | Xương |
| Tình chí | Giận | Mừng | Lo nghĩ | Buồn | Sợ |
| Mùa | Xuân | Hạ | Trưởng hạ | Thu | Đông |
| Khí | Phong | Thử | Thấp | Táo | Hàn |
| Vị | Chua | Đắng | Ngọt | Cay | Mặn |
| Màu | Xanh | Đỏ | Vàng | Trắng | Đen |
Bốn quan hệ
- Tương sinh (nuôi dưỡng): Mộc → Hỏa → Thổ → Kim → Thủy → Mộc. Hành sinh ra gọi là “mẹ”, hành được sinh gọi là “con”.
- Tương khắc (chế ước): Mộc → Thổ → Thủy → Hỏa → Kim → Mộc.
- Tương thừa: khắc quá mức theo chiều khắc, ví dụ Can mộc quá mạnh “thừa” Tỳ thổ.
- Tương vũ: khắc ngược chiều, ví dụ Can mộc quá mạnh “vũ” lại Phế kim.
Sinh và khắc là quan hệ bình thường giữ cân bằng; thừa và vũ là quan hệ bệnh lý. Bạn có thể xem trực quan ở sơ đồ ngũ hành tương tác.
Vận dụng
- Giải thích truyền biến bệnh: bệnh Can ảnh hưởng Tỳ (mộc thừa thổ) – người căng thẳng hay đau thượng vị, đầy bụng.
- Định phép chữa: “hư thì bổ mẹ, thực thì tả con”; bồi thổ sinh kim (kiện Tỳ để ích Phế), tư thủy hàm mộc (bổ Thận âm để dưỡng Can).
- Chọn huyệt: ngũ du huyệt trên mỗi kinh được phối với ngũ hành.
Ngũ hành là mô hình khái quát; khi lâm sàng không khớp với mô hình thì lấy biểu hiện thực tế của người bệnh làm căn cứ.
Đã nắm được bài này?
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.