Quan niệm chỉnh thể và biện chứng luận trị
整體觀念 · 辨證論治
Hai đặc điểm cơ bản của Y học cổ truyền – nhìn cơ thể như một khối thống nhất và chữa bệnh theo “chứng”. Bài giải thích khác biệt giữa bệnh, chứng và triệu chứng.
Quan niệm chỉnh thể
Cơ thể là một khối thống nhất. Ngũ tạng là trung tâm, liên hệ với lục phủ, ngũ quan, hình thể qua hệ kinh lạc; khí, huyết, tân dịch nuôi dưỡng tất cả. Vì thế bệnh ở một nơi có thể biểu hiện ở nơi khác: can hỏa bốc lên làm mắt đỏ, tâm hỏa làm loét lưỡi.
Con người thống nhất với tự nhiên. Bốn mùa, ngày đêm, khí hậu, địa lý đều ảnh hưởng tới sinh lý và bệnh tật. Mạch mùa hè hơi hồng, mùa đông hơi trầm; nhiều bệnh nhẹ buổi sáng, nặng về đêm.
Con người thống nhất với xã hội. Hoàn cảnh sống, công việc, quan hệ gia đình tác động tới tình chí và qua đó tới tạng phủ.
Biện chứng luận trị
- Triệu chứng là biểu hiện riêng lẻ: sốt, ho, đau đầu.
- Bệnh là toàn bộ quá trình có quy luật riêng: cảm mạo, tiêu khát.
- Chứng là bản chất của bệnh ở một giai đoạn – bao gồm vị trí, nguyên nhân, tính chất và tương quan chính – tà. Ví dụ: “phong hàn phạm biểu”, “tỳ khí hư”.
Biện chứng là dùng tứ chẩn thu thập dữ kiện rồi phân tích để xác định chứng. Luận trị là từ chứng đó định phép chữa, chọn phương, chọn huyệt.
Đồng bệnh dị trị, dị bệnh đồng trị
- Cùng là cảm mạo, người thuộc phong hàn thì dùng phép tân ôn giải biểu, người thuộc phong nhiệt thì dùng phép tân lương giải biểu.
- Sa dạ dày, sa trực tràng, tiêu chảy kéo dài là các bệnh khác nhau, nhưng nếu cùng thuộc chứng “trung khí hạ hãm” thì đều có thể dùng phép bổ trung ích khí.
Ý nghĩa thực hành
Biện chứng luận trị đòi hỏi người thầy thuốc khám trực tiếp và theo dõi diễn biến. Đây là lý do thông tin tra cứu – dù chi tiết đến đâu – không thay thế được việc thăm khám.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.