Tinh, khí, huyết, tân dịch
精氣血津液
Bốn loại vật chất cơ bản của sự sống theo Y học cổ truyền – nguồn gốc, chức năng, các loại khí và quan hệ “khí là soái của huyết, huyết là mẹ của khí”.
Tinh
Tinh là vật chất cơ bản cấu thành cơ thể. Tinh tiên thiên nhận từ cha mẹ, tàng ở Thận; tinh hậu thiên do Tỳ Vị hóa sinh từ đồ ăn thức uống, không ngừng bổ sung cho tinh tiên thiên. Tinh chủ sinh trưởng, phát dục và sinh sản.
Khí
Khí là vật chất tinh vi luôn vận động, là động lực của mọi hoạt động sống. Khí có năm tác dụng: thúc đẩy, ôn ấm, phòng vệ, cố nhiếp (giữ huyết, mồ hôi, nước tiểu không thất thoát) và khí hóa (chuyển hóa vật chất).
| Loại khí | Nguồn gốc | Phân bố – tác dụng |
|---|---|---|
| Nguyên khí | Tinh tiên thiên ở Thận, hậu thiên bồi bổ | Qua tam tiêu đi khắp cơ thể, thúc đẩy hoạt động tạng phủ |
| Tông khí | Khí trời do Phế hít vào + khí thủy cốc | Tụ ở ngực; chủ hô hấp, giúp Tâm hành huyết |
| Dinh khí | Phần tinh của thủy cốc | Đi trong mạch; dinh dưỡng, hóa sinh huyết |
| Vệ khí | Phần mạnh của thủy cốc | Đi ngoài mạch; bảo vệ cơ biểu, làm ấm, đóng mở lỗ chân lông |
Sự vận động thăng – giáng – xuất – nhập của khí gọi là khí cơ. Rối loạn khí cơ gồm khí trệ, khí nghịch, khí hãm, khí bế, khí thoát.
Huyết
Huyết do tinh vi thủy cốc và dinh khí hóa sinh, đi trong mạch để nuôi dưỡng toàn thân và là cơ sở vật chất của hoạt động tinh thần. Huyết vận hành bình thường nhờ Tâm chủ huyết mạch, Phế triều bách mạch, Can tàng huyết và Tỳ thống huyết.
Tân dịch
Tân dịch là toàn bộ chất dịch bình thường. Tân trong loãng, phân bố ở da, cơ, khiếu; dịch đặc hơn, làm trơn khớp, nuôi não tủy. Sự chuyển hóa tân dịch dựa vào Tỳ (vận hóa), Phế (thông điều thủy đạo) và Thận (chủ thủy).
Quan hệ giữa khí và huyết
- Khí là soái của huyết: khí sinh huyết, khí hành huyết, khí nhiếp huyết. Vì vậy trị huyết hư thường gia thuốc bổ khí, trị huyết ứ thường gia thuốc hành khí.
- Huyết là mẹ của khí: huyết chở khí và nuôi khí; mất máu nhiều thì khí cũng thoát theo.
- Tân huyết đồng nguyên: tân dịch và huyết cùng nguồn, chuyển hóa lẫn nhau – người mất máu không nên phát hãn, người mất mồ hôi nhiều không nên phá huyết.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.