Tổng quan học thuyết Tạng tượng
藏象
Tạng tượng là học thuyết về chức năng của ngũ tạng, lục phủ và biểu hiện của chúng ra bên ngoài. Bài tóm tắt chức năng chính của từng tạng, phủ và quan hệ biểu lý.
Tạng, phủ và phủ kỳ hằng
- Ngũ tạng (Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận): hóa sinh và tàng trữ tinh khí – “tàng mà không tả”.
- Lục phủ (Đởm, Vị, Tiểu trường, Đại trường, Bàng quang, Tam tiêu): thu nạp, truyền hóa thủy cốc – “tả mà không tàng”.
- Phủ kỳ hằng (não, tủy, cốt, mạch, đởm, nữ tử bào): hình giống phủ, chức năng giống tạng.
“Tạng” trong Đông y là một hệ thống chức năng, rộng hơn cơ quan giải phẫu cùng tên của y học hiện đại.
Chức năng chính của ngũ tạng
| Tạng | Chức năng | Khai khiếu – vinh nhuận | Tình chí | Phủ biểu lý |
|---|---|---|---|---|
| Tâm | Chủ huyết mạch; tàng thần | Lưỡi – mặt | Hỷ (mừng) | Tiểu trường |
| Can | Chủ sơ tiết; tàng huyết; chủ cân | Mắt – móng | Nộ (giận) | Đởm |
| Tỳ | Chủ vận hóa; thống huyết; chủ cơ nhục, tứ chi | Miệng – môi | Tư (lo nghĩ) | Vị |
| Phế | Chủ khí, hô hấp; tuyên phát túc giáng; thông điều thủy đạo | Mũi – da lông | Bi (buồn) | Đại trường |
| Thận | Tàng tinh; chủ thủy; chủ nạp khí; chủ cốt, sinh tủy | Tai – tóc | Khủng (sợ) | Bàng quang |
Tâm bào là màng bọc ngoài Tâm, thay Tâm chịu tà, biểu lý với Tam tiêu.
Lục phủ
- Vị thu nạp và làm chín nhừ thức ăn; khí của Vị lấy đi xuống làm thuận.
- Tiểu trường “phân thanh biệt trọc” – tách phần tinh vi và phần cặn bã.
- Đại trường truyền dẫn chất cặn, hấp thu bớt nước.
- Đởm chứa và bài tiết mật, chủ quyết đoán.
- Bàng quang chứa và bài xuất nước tiểu nhờ khí hóa.
- Tam tiêu là đường đi của nguyên khí và thủy dịch.
Quan hệ giữa các tạng
Các tạng phối hợp và chế ước nhau theo quy luật ngũ hành. Một vài cặp thường gặp trên lâm sàng:
- Tâm – Thận: thủy hỏa ký tế; mất cân bằng gây mất ngủ, hồi hộp (“tâm thận bất giao”).
- Can – Tỳ: can uất dễ làm tỳ vị rối loạn – đầy bụng, ăn kém khi căng thẳng.
- Tỳ – Phế: tỳ là nguồn sinh đàm, phế là nơi chứa đàm.
- Can – Thận: “can thận đồng nguyên”, tinh và huyết sinh ra lẫn nhau.
Đã nắm được bài này?
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.