Nguyên nhân gây bệnh
病因
Y học cổ truyền chia nguyên nhân gây bệnh thành ngoại nhân (lục dâm, dịch lệ), nội nhân (thất tình) và bất nội ngoại nhân; đàm ẩm và ứ huyết vừa là sản vật bệnh lý vừa là nguyên nhân.
Chính khí và tà khí
Bệnh phát sinh là kết quả tương quan giữa chính khí (sức đề kháng, khả năng điều tiết) và tà khí (yếu tố gây bệnh). “Chính khí tồn nội, tà bất khả can” – chính khí đầy đủ thì tà khí khó xâm phạm.
Ngoại nhân: lục dâm
Sáu khí bình thường của thời tiết, khi thái quá, bất cập hoặc trái mùa thì thành tà khí:
| Tà khí | Mùa | Tính chất nổi bật | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|---|
| Phong | Xuân | Nhẹ, đi lên, di động, biến hóa nhanh; “đứng đầu trăm bệnh” | Đau đầu, sợ gió, ngứa, đau di chuyển |
| Hàn | Đông | Tổn thương dương khí; ngưng trệ; co rút | Sợ lạnh, đau cố định, co cứng |
| Thử | Hạ | Nóng, bốc lên, hao khí thương tân; hay kèm thấp | Sốt cao, khát, mệt lả |
| Thấp | Trưởng hạ | Nặng, đục, dính trệ, kéo dài; hại Tỳ | Nặng đầu, nặng người, đầy bụng, rêu lưỡi nhờn |
| Táo | Thu | Khô, làm tổn thương tân dịch; hại Phế | Khô mũi họng, ho khan, da khô |
| Hỏa | – | Bốc lên; hao khí thương tân; sinh phong động huyết | Sốt, mặt đỏ, khát, chảy máu, mụn nhọt |
Dịch lệ là loại tà khí lây lan mạnh, gây thành dịch.
Nội nhân: thất tình
Bảy trạng thái cảm xúc khi quá mạnh hoặc kéo dài sẽ làm rối loạn khí cơ và tổn thương tạng tương ứng:
- Giận làm khí đi lên, hại Can.
- Mừng quá làm khí tản, hại Tâm.
- Lo nghĩ làm khí kết, hại Tỳ.
- Buồn làm khí tiêu, hại Phế.
- Sợ làm khí đi xuống, hại Thận.
Bất nội ngoại nhân
Ăn uống thất điều (đói no thất thường, không sạch, thiên lệch), lao lực hoặc nhàn rỗi quá mức, phòng dục không điều độ, chấn thương, côn trùng và thú cắn.
Sản vật bệnh lý
- Đàm ẩm: thủy dịch ngưng tụ do Phế, Tỳ, Thận rối loạn. Đàm có thể “hữu hình” (đờm khạc ra) hoặc “vô hình” (chóng mặt, tê nặng, u cục) – “trăm bệnh phần nhiều do đàm”.
- Ứ huyết: huyết trì trệ hoặc đọng lại. Dấu hiệu gợi ý: đau cố định như kim châm, khối cứng, môi lưỡi tím, có điểm ứ huyết.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.