Tứ chẩn – bốn phương pháp khám bệnh
四診
Vọng, văn, vấn, thiết là bốn phương pháp thu thập thông tin của thầy thuốc Đông y. Bài trình bày nội dung chính từng phép, trọng tâm là xem lưỡi và bắt mạch.
Nguyên tắc quan trọng nhất là “tứ chẩn hợp tham” – phối hợp cả bốn phép, không dựa riêng vào mạch hay lưỡi.
Vọng chẩn – nhìn
- Thần: ánh mắt, sắc mặt, ý thức, cử động. “Đắc thần” (mắt sáng, tỉnh táo) tiên lượng tốt; “thất thần” tiên lượng nặng.
- Sắc: xanh thường chủ hàn, đau, ứ; đỏ chủ nhiệt; vàng chủ tỳ hư, thấp; trắng chủ hư, hàn, mất máu; đen chủ thận hư, hàn, ứ huyết.
- Hình thái: béo gầy, tư thế, dáng đi.
- Lưỡi (thiệt chẩn):
| Quan sát | Biểu hiện | Thường gợi ý |
|---|---|---|
| Chất lưỡi | Nhạt | Khí huyết hư, dương hư |
| Đỏ, đỏ sẫm | Nhiệt, âm hư | |
| Tím, có điểm ứ | Huyết ứ | |
| Bệu, có vết răng | Tỳ hư, thấp | |
| Rêu lưỡi | Trắng mỏng | Bình thường hoặc biểu chứng, hàn |
| Vàng | Nhiệt | |
| Dày, nhờn | Thấp, đàm, thực tích | |
| Ít hoặc không rêu | Âm hư, vị khí tổn thương |
Văn chẩn – nghe và ngửi
Nghe tiếng nói (to, nhỏ, đứt quãng), hơi thở, tiếng ho, nấc, ợ; ngửi mùi hơi thở, mồ hôi, chất thải. Tiếng to, thở thô thường thuộc thực; tiếng nhỏ, thở yếu thường thuộc hư.
Vấn chẩn – hỏi
Người xưa tóm tắt thành “thập vấn”: hàn nhiệt, mồ hôi, đầu mình, đại tiểu tiện, ăn uống, ngực bụng, tai mắt, khát, bệnh cũ, nguyên nhân; với phụ nữ hỏi thêm kinh nguyệt, thai sản; với trẻ em hỏi thêm tiêm chủng, phát triển.
Thiết chẩn – bắt mạch và sờ nắn
Mạch được xem ở thốn khẩu (động mạch quay ở cổ tay), chia ba bộ thốn – quan – xích; tay trái ứng Tâm – Can – Thận, tay phải ứng Phế – Tỳ – Thận (mệnh môn). Mạch bình thường hòa hoãn, có lực, có thần, khoảng 4–5 nhịp mỗi hơi thở.
Sáu mạch cương lĩnh:
- Phù (nổi) – biểu; Trầm (chìm) – lý.
- Trì (chậm) – hàn; Sác (nhanh) – nhiệt.
- Hư (vô lực) – hư; Thực (có lực) – thực.
Xúc chẩn là sờ nắn da, tay chân, ngực bụng để biết nóng lạnh, mềm cứng, có đau, có khối hay không.
Mô tả trong bài để hiểu nguyên lý. Chẩn đoán cần người có chuyên môn thực hiện trực tiếp và thường phối hợp với thăm khám y học hiện đại.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.