Thể chất theo Y học cổ truyền
體質
Chín loại thể chất theo cách phân loại của Vương Kỳ – bình hòa, khí hư, dương hư, âm hư, đàm thấp, thấp nhiệt, huyết ứ, khí uất, đặc bẩm. Bài giải thích cách học thuyết thể chất giúp hiểu vì sao mỗi người dễ mắc bệnh khác nhau.
Thể chất là gì?
Thể chất là đặc điểm tương đối ổn định về hình thể, chức năng và tâm lý của mỗi người, hình thành từ tiên thiên (di truyền, tinh của cha mẹ) và hậu thiên (ăn uống, môi trường, tình chí, lao động). Cùng một tà khí, người này mắc bệnh, người kia không; cùng một bệnh, mỗi người biểu hiện khác nhau – phần lớn là do thể chất.
Học thuyết thể chất là cơ sở của hai nguyên tắc quen thuộc: “đồng bệnh dị trị” và “tam nhân chế nghi” (xem Quan niệm chỉnh thể và biện chứng luận trị).
Chín thể chất thường nhắc đến
| Thể chất | Đặc điểm thường mô tả | Dễ gặp |
|---|---|---|
| Bình hòa | Cân đối, sắc mặt nhuận, ăn ngủ tốt, thích nghi tốt | Ít bệnh |
| Khí hư | Hụt hơi, ngại nói, hay mệt, dễ ra mồ hôi, dễ cảm | Cảm mạo, sa tạng |
| Dương hư | Sợ lạnh, chân tay lạnh, thích đồ ấm, phân lỏng | Đau bụng lạnh, phù, tiểu đêm |
| Âm hư | Người gầy, nóng lòng bàn tay chân, khô miệng, hay táo bón | Mất ngủ, đạo hãn |
| Đàm thấp | Người nặng nề, bụng to, da nhờn, đờm nhiều, rêu lưỡi dày | Chuyển hóa kém, đầy bụng |
| Thấp nhiệt | Mặt nhờn, mụn, miệng đắng, người nặng, tiểu vàng | Mụn nhọt, viêm da |
| Huyết ứ | Da xám, dễ bầm tím, môi tím, đau cố định | Đau kinh, thống kinh |
| Khí uất | Hay lo lắng, thở dài, tức ngực, tâm trạng trầm | Mất ngủ, đầy bụng khi căng thẳng |
| Đặc bẩm | Dị ứng, mẫn cảm với thời tiết, thức ăn, mùi | Viêm mũi dị ứng, mề đay |
Một người thường mang nét của một thể chính kèm một–hai thể phụ; thể chất cũng thay đổi theo tuổi, bệnh và lối sống.
Ứng dụng
- Dưỡng sinh: thể dương hư nên giữ ấm, tránh đồ sống lạnh; thể âm hư tránh thức khuya, đồ cay nóng; thể khí uất cần vận động và giải tỏa tâm lý.
- Chọn thuốc: thuốc hàn lương không hợp thể dương hư; thuốc ôn nhiệt không hợp thể âm hư.
- Phòng bệnh: biết thể chất mình dễ mắc bệnh gì để phòng từ sớm.
Lưu ý
Bảng chỉ để học và tự nhận biết xu hướng chung. Xác định thể chất chính xác cần thầy thuốc thăm khám bằng tứ chẩn; không tự chẩn rồi tự dùng thuốc theo thể chất.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.