Phối ngũ và kiêng kỵ khi dùng thuốc
配伍 · 禁忌
Bảy kiểu quan hệ khi phối hợp vị thuốc (thất tình hòa hợp), thập bát phản, thập cửu úy, kiêng kỵ khi có thai và khi dùng cùng thuốc tân dược.
Thất tình hòa hợp
| Quan hệ | Ý nghĩa | Ví dụ | Vận dụng |
|---|---|---|---|
| Đơn hành | Dùng một vị | Độc sâm thang | – |
| Tương tu | Hai vị cùng loại tăng hiệu lực cho nhau | Thạch cao + Tri mẫu | Nên dùng |
| Tương sử | Vị phụ giúp vị chính | Hoàng kỳ + Phục linh | Nên dùng |
| Tương úy | Độc tính của vị này bị vị kia làm giảm | Bán hạ úy Sinh khương | Dùng khi cần giảm độc |
| Tương sát | Vị này làm giảm độc tính vị kia | Sinh khương sát Bán hạ | Dùng khi cần giảm độc |
| Tương ố | Vị này làm giảm tác dụng vị kia | Nhân sâm ố La bặc tử | Tránh |
| Tương phản | Dùng chung sinh độc hoặc tăng độc | Cam thảo phản Cam toại | Cấm |
Thập bát phản
Theo y văn cổ, ba nhóm sau không dùng chung:
- Ô đầu (kể cả Phụ tử) phản: Bán hạ, Qua lâu, Bối mẫu, Bạch liễm, Bạch cập.
- Cam thảo phản: Hải tảo, Đại kích, Cam toại, Nguyên hoa.
- Lê lô phản: Nhân sâm, Sa sâm, Đan sâm, Huyền sâm, Khổ sâm, Tế tân, Bạch thược, Xích thược.
Thập cửu úy
Lưu hoàng úy Phác tiêu; Thủy ngân úy Phê sương; Lang độc úy Mật đà tăng; Ba đậu úy Khiên ngưu; Đinh hương úy Uất kim; Nha tiêu úy Tam lăng; Ô đầu úy Tê giác; Nhân sâm úy Ngũ linh chi; Nhục quế úy Xích thạch chi.
Bạn có thể dùng công cụ kiểm tra phối ngũ để rà một danh sách vị thuốc theo hai bảng trên.
Kiêng kỵ khi có thai
- Cấm dùng: thuốc độc mạnh, phá huyết, tả hạ mạnh – ví dụ Ba đậu, Khiên ngưu, Đại kích, Tam lăng, Nga truật, Thủy điệt, Xạ hương.
- Thận trọng: thuốc hoạt huyết, hành khí, công hạ, đại tân đại nhiệt – ví dụ Đào nhân, Hồng hoa, Đại hoàng, Chỉ thực, Phụ tử, Nhục quế.
Kiêng kỵ trong ăn uống
Khi dùng thuốc thường kiêng đồ sống lạnh, dầu mỡ, tanh, cay nóng khó tiêu; một số kiêng kỵ riêng theo y văn như dùng Cam thảo, Hoàng liên kiêng thịt lợn; Bạc hà kiêng ba ba.
Dùng cùng thuốc tân dược
Nhiều dược liệu có tương tác đã được ghi nhận: Cam thảo với thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch; Đan sâm, Đương quy với thuốc chống đông; Ma hoàng với thuốc tăng huyết áp, thuốc kích thích. Luôn thông báo cho bác sĩ, dược sĩ mọi thuốc và dược liệu đang dùng.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.