Quân – thần – tá – sứ
君臣佐使
Nguyên tắc tổ chức một bài thuốc cổ phương theo bốn vai trò, minh họa bằng Ma hoàng thang; kèm các dạng thuốc và cách gia giảm.
Một phương thuốc không phải là phép cộng các vị thuốc mà là một tổ chức có chủ có thứ. Nội kinh viết: “Chủ bệnh chi vị quân, tá quân chi vị thần, ứng thần chi vị sứ.”
Bốn vai trò
| Vai trò | Nhiệm vụ |
|---|---|
| Quân | Vị chủ, trị nguyên nhân hoặc chứng chính; thường lượng lớn, lực mạnh nhất |
| Thần | Giúp quân tăng tác dụng trị chứng chính, hoặc trị kiêm chứng quan trọng |
| Tá | Ba kiểu: tá trợ (giúp quân thần, trị chứng phụ); tá chế (giảm độc tính, tính mạnh của quân thần); phản tá (tính vị trái với quân, dùng khi bệnh nặng dễ cự thuốc) |
| Sứ | Dẫn kinh (đưa thuốc đến nơi bị bệnh) và điều hòa các vị thuốc |
Không phải bài nào cũng đủ bốn vai; bài đơn giản có thể chỉ có quân và thần, một vị có thể kiêm hai vai.
Ví dụ: Ma hoàng thang
Ma hoàng thang trị cảm phong hàn biểu thực, không mồ hôi mà suyễn:
- Quân – Ma hoàng: phát hãn giải biểu, tuyên phế bình suyễn.
- Thần – Quế chi: ôn thông kinh mạch, giúp Ma hoàng phát hãn.
- Tá – Hạnh nhân: giáng phế khí, cùng Ma hoàng một tuyên một giáng để bình suyễn.
- Sứ – Cam thảo: điều hòa, hoãn bớt tính phát tán mạnh của Ma – Quế.
Trong thư viện phương tễ, mỗi bài đều có bảng thành phần ghi rõ vai trò từng vị.
Biến hóa của phương
- Gia giảm vị thuốc: Quế chi thang gia Cát căn để trị thêm cứng gáy.
- Thay đổi liều lượng: cùng ba vị Đại hoàng, Hậu phác, Chỉ thực nhưng tỉ lệ khác nhau cho ra Tiểu thừa khí thang hoặc Hậu phác tam vật thang với chủ trị khác.
- Thay đổi dạng thuốc: thang → hoàn để dùng lâu dài, tác dụng hoãn hơn.
Các dạng thuốc thường gặp
Thang (sắc) hấp thu nhanh, dễ gia giảm; tán (bột) tiện dùng; hoàn (viên) tác dụng chậm, bền; cao (cô đặc) dùng bồi bổ dài ngày; tửu (rượu thuốc) hoạt huyết thông lạc.
Đã nắm được bài này?
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.