Tứ khí, ngũ vị và quy kinh
四氣五味 · 歸經
Tính (hàn, lương, ôn, nhiệt), vị (cay, ngọt, chua, đắng, mặn) và quy kinh là ba trục mô tả tác dụng của vị thuốc. Bài giải thích từng trục và cách tra theo chúng trong danh mục dược liệu.
Tứ khí – bốn tính
- Hàn, lương (lạnh, mát): thanh nhiệt, tả hỏa, giải độc, tư âm – dùng cho chứng nhiệt. Ví dụ: Thạch cao, Hoàng liên.
- Ôn, nhiệt (ấm, nóng): ôn trung, tán hàn, trợ dương – dùng cho chứng hàn. Ví dụ: Can khương, Nhục quế.
- Bình: tính hòa hoãn, không thiên lệch rõ. Ví dụ: Cam thảo, Phục linh.
Nguyên tắc: “liệu hàn dĩ nhiệt dược, liệu nhiệt dĩ hàn dược”.
Ngũ vị – năm vị
| Vị | Tác dụng | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cay (tân) | Phát tán, hành khí, hành huyết | Quế chi, Trần bì, Xuyên khung | Dùng nhiều hao khí, thương tân |
| Ngọt (cam) | Bổ ích, hòa hoãn, điều hòa | Nhân sâm, Cam thảo, Đại táo | Dễ nê trệ, sinh đầy bụng |
| Chua (toan) | Thu liễm, cố sáp | Ngũ vị tử, Sơn thù | Không dùng khi tà còn thực |
| Đắng (khổ) | Thanh tiết, táo thấp, giáng nghịch | Hoàng liên, Đại hoàng, Hạnh nhân | Dùng nhiều hại vị, thương âm |
| Mặn (hàm) | Nhuyễn kiên, tả hạ | Mang tiêu, Huyền sâm | – |
| Nhạt (đạm) | Thẩm thấp, lợi niệu | Phục linh, Ý dĩ | – |
| Chát (sáp) | Tương tự vị chua | Liên nhục, Khiếm thực | – |
Tính và vị phải xét cùng nhau: cùng vị cay nhưng Quế chi cay ấm thì tán phong hàn, Bạc hà cay mát thì tán phong nhiệt.
Thăng, giáng, phù, trầm
Xu hướng tác dụng của thuốc. Hoa, lá, chất nhẹ thường thăng phù (đi lên, ra ngoài); hạt, quả, khoáng vật, chất nặng thường trầm giáng (đi xuống, vào trong). Bào chế có thể đổi xu hướng: tẩm rượu thì thăng, tẩm muối thì giáng.
Quy kinh
Quy kinh chỉ tạng phủ, kinh lạc mà vị thuốc tác dụng chọn lọc. Cùng là thuốc thanh nhiệt nhưng Hoàng cầm thiên về Phế, Hoàng liên thiên về Tâm – Vị, Hoàng bá thiên về Thận – Bàng quang.
Trong danh mục dược liệu bạn có thể lọc đồng thời theo tính, vị và quy kinh.
Độc tính
Sách cổ chia thuốc thành đại độc, hữu độc, tiểu độc. Các vị như Phụ tử, Mã tiền, Bán hạ sống cần bào chế đúng cách và chỉ dùng theo đơn. “Thuốc từ cây cỏ” không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.