Bát cương
八綱
Tám cương lĩnh âm – dương, biểu – lý, hàn – nhiệt, hư – thực dùng để quy nạp mọi chứng bệnh về vị trí, tính chất và tương quan chính – tà.
Bát cương trả lời bốn câu hỏi: bệnh ở đâu (biểu – lý), tính chất gì (hàn – nhiệt), chính và tà thế nào (hư – thực), và thuộc loại nào nói chung (âm – dương).
Biểu và lý – vị trí nông sâu
| Biểu chứng | Lý chứng | |
|---|---|---|
| Vị trí | Da lông, cơ biểu, kinh lạc | Tạng phủ, khí huyết, xương tủy |
| Biểu hiện | Sợ lạnh, phát sốt, đau đầu mình, ngạt mũi | Sốt không sợ lạnh hoặc lạnh không sốt, triệu chứng tạng phủ |
| Lưỡi – mạch | Rêu trắng mỏng, mạch phù | Thay đổi rõ ở lưỡi, mạch trầm |
Giữa hai loại có chứng bán biểu bán lý: hàn nhiệt vãng lai, ngực sườn đầy tức, miệng đắng, mạch huyền.
Hàn và nhiệt – tính chất bệnh
| Hàn chứng | Nhiệt chứng | |
|---|---|---|
| Cảm giác | Sợ lạnh, thích ấm | Sợ nóng, thích mát |
| Khát | Không khát, thích uống ấm | Khát, thích uống mát |
| Sắc mặt | Trắng, xanh | Đỏ |
| Đại tiểu tiện | Phân lỏng, tiểu trong dài | Táo bón, tiểu vàng ít |
| Lưỡi – mạch | Lưỡi nhạt rêu trắng, mạch trì | Lưỡi đỏ rêu vàng, mạch sác |
Cần cảnh giác chân hàn giả nhiệt và chân nhiệt giả hàn – biểu hiện bên ngoài trái với bản chất.
Hư và thực – tương quan chính tà
- Hư chứng: chính khí suy – mệt mỏi, hụt hơi, tiếng nhỏ, đau âm ỉ thích xoa nắn, mạch vô lực. Chia ra khí hư, huyết hư, âm hư, dương hư.
- Thực chứng: tà khí thịnh – tiếng to, thở thô, đau cự án, bụng đầy trướng, mạch có lực.
Trên lâm sàng hay gặp hư thực thác tạp (vừa hư vừa thực).
Âm và dương – tổng cương
Biểu, nhiệt, thực thuộc dương; lý, hàn, hư thuộc âm. Hai trạng thái nguy kịch là vong âm (mồ hôi nóng dính, khát, mạch tế sác) và vong dương (mồ hôi lạnh, tay chân lạnh, mạch vi muốn tuyệt) – cần cấp cứu.
Từ bát cương đến các phép biện chứng khác
Bát cương cho khung tổng quát. Để lập phép chữa cụ thể, thầy thuốc kết hợp biện chứng tạng phủ, khí huyết tân dịch, lục kinh, vệ khí dinh huyết… rồi mới đến trị tắc và bát pháp.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.