Biện chứng tạng phủ
臟腑辨證
Biện chứng tạng phủ xác định bệnh ở tạng phủ nào và thuộc chứng gì (hư, thực, hàn, nhiệt). Bài trình bày các chứng thường gặp của Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận – dấu hiệu, cơ chế, hướng chữa.
Sau khi dùng bát cương để biết bệnh thuộc loại nào, biện chứng tạng phủ giúp định vị bệnh ở tạng phủ cụ thể, dựa trên chức năng tạng tượng. Bảng dưới đây tóm tắt các chứng thường gặp – để hiểu cách tư duy, không để tự chẩn.
Tâm
| Chứng | Dấu hiệu chính | Cơ chế | Hướng chữa |
|---|---|---|---|
| Tâm khí hư | Hồi hộp, hụt hơi, mệt, tự hãn | Khí không đủ đẩy huyết | Ích khí an thần |
| Tâm huyết hư | Hồi hộp, hay quên, mất ngủ, sắc nhợt | Huyết không nuôi tâm thần | Dưỡng huyết an thần (vd. Quy tỳ thang) |
| Tâm âm hư | Bứt rứt, mất ngủ, nóng chiều tối, lưỡi đỏ | Âm hao, hư nhiệt nhiễu thần | Tư âm thanh nhiệt |
| Tâm hỏa thượng viêm | Loét miệng lưỡi, bứt rứt, tiểu đỏ | Hỏa bốc lên | Thanh tâm tả hỏa (vd. Đạo xích tán) |
Can
| Chứng | Dấu hiệu chính | Hướng chữa |
|---|---|---|
| Can khí uất kết | Tức hai sườn, hay thở dài, kinh nguyệt không đều | Sơ can giải uất (vd. Tiêu dao tán) |
| Can hỏa thượng viêm | Đau đầu, mắt đỏ, miệng đắng, dễ cáu | Thanh tả can hỏa (vd. Long đởm tả can thang) |
| Can huyết hư | Hoa mắt, tay chân tê, móng khô, kinh ít | Bổ huyết dưỡng can |
| Can dương thượng cang | Chóng mặt, ù tai, mặt đỏ, huyết áp cao | Bình can tiềm dương (vd. Thiên ma câu đằng ẩm) |
Tỳ – Vị
| Chứng | Dấu hiệu chính | Hướng chữa |
|---|---|---|
| Tỳ khí hư | Ăn kém, đầy bụng, phân lỏng, mệt | Kiện tỳ ích khí (vd. Tứ quân tử thang) |
| Tỳ dương hư | Bụng lạnh, đau thích ấm, tiêu chảy | Ôn trung kiện tỳ (vd. Lý trung hoàn) |
| Thấp trở Tỳ | Nặng người, bụng đầy, rêu lưỡi nhờn | Táo thấp kiện tỳ (vd. Bình vị tán) |
| Vị âm hư | Đói không muốn ăn, khô miệng, lưỡi đỏ ít rêu | Dưỡng vị âm (vd. Mạch môn đông thang) |
Phế
| Chứng | Dấu hiệu chính | Hướng chữa |
|---|---|---|
| Phế khí hư | Ho yếu, hụt hơi, tiếng nhỏ, dễ cảm | Bổ phế ích khí (vd. Ngọc bình phong tán) |
| Phế âm hư | Ho khan, họng khô, đạo hãn, má đỏ | Dưỡng âm nhuận phế (vd. Bách hợp cố kim thang) |
| Phong hàn phạm phế | Ho, đờm loãng trắng, sợ lạnh | Tuyên phế tán hàn |
| Đàm nhiệt ủng phế | Ho đờm vàng đặc, sốt, ngực đầy | Thanh nhiệt hóa đàm |
Thận
| Chứng | Dấu hiệu chính | Hướng chữa |
|---|---|---|
| Thận dương hư | Lưng gối lạnh đau, sợ lạnh, tiểu đêm | Ôn bổ thận dương (vd. Thận khí hoàn) |
| Thận âm hư | Lưng gối mỏi, ù tai, đạo hãn, nóng lòng bàn tay chân | Tư bổ thận âm (vd. Lục vị địa hoàng hoàn) |
| Thận tinh bất túc | Chậm lớn, tóc rụng bạc sớm, trí nhớ giảm | Bổ tinh ích tủy |
| Thận khí bất cố | Tiểu nhiều, đái dầm, di tinh | Cố thận sáp tinh (vd. Kim tỏa cố tinh hoàn) |
Lưu ý
Các tạng liên quan lẫn nhau theo ngũ hành: can uất thường kèm tỳ hư, tâm thận bất giao gây mất ngủ… Vì vậy thầy thuốc thường gặp chứng kiêm nhau, không đơn lẻ như trong bảng.
Đã nắm được bài này?
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.