Trị tắc và bát pháp
治則 · 八法
Các nguyên tắc điều trị chung của Y học cổ truyền và tám phép chữa hãn, thổ, hạ, hòa, ôn, thanh, tiêu, bổ – kèm bài thuốc tiêu biểu cho mỗi phép.
Nguyên tắc điều trị
- Trị bệnh cầu bản – tìm gốc bệnh mà chữa. “Cấp thì trị tiêu, hoãn thì trị bản”; khi cả hai đều gấp thì tiêu bản kiêm trị.
- Phù chính khu tà – hư thì bổ, thực thì tả; chọn bổ trước, công trước hay công bổ kiêm thi tùy tương quan chính – tà.
- Điều chỉnh âm dương – bớt chỗ thừa, bù chỗ thiếu.
- Chính trị và phản trị – thông thường dùng thuốc trái với tính chất bệnh (hàn thì dùng nhiệt); khi có giả tượng thì thuận theo giả tượng mà thực chất vẫn trị bản.
- Tam nhân chế nghi – tùy thời tiết, địa phương và con người mà dùng thuốc.
Bát pháp
| Phép | Nội dung | Dùng khi | Bài thuốc tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Hãn | Làm ra mồ hôi, giải biểu | Tà ở biểu | Ma hoàng thang, Ngân kiều tán |
| Thổ | Gây nôn | Đàm, thực, độc ứ ở trên – nay ít dùng | – |
| Hạ | Thông đại tiện | Tích trệ, nhiệt kết ở trường vị | Đại thừa khí thang |
| Hòa | Hòa giải, điều hòa | Tà ở bán biểu bán lý, can tỳ bất hòa | Tiểu sài hồ thang, Tiêu dao tán |
| Ôn | Làm ấm, trừ hàn | Lý hàn, dương hư | Lý trung hoàn |
| Thanh | Làm mát, trừ nhiệt | Lý nhiệt | Bạch hổ thang |
| Tiêu | Tiêu tán dần tích tụ | Thực tích, đàm, ứ, khối kết | Bảo hòa hoàn |
| Bổ | Bồi bổ khí, huyết, âm, dương | Hư chứng | Tứ quân tử thang, Tứ vật thang |
Trên thực tế các phép thường phối hợp: hãn hạ cùng dùng, công bổ kiêm thi, ôn thanh cùng dùng…
Những điều cần tránh
- Phát hãn quá mức làm tổn thương tân dịch và dương khí.
- Tả hạ khi không có thực tích làm tổn thương tỳ vị.
- Bổ khi tà còn thịnh gây “đóng cửa giữ giặc”.
- Dùng thuốc thanh nhiệt đắng hàn kéo dài làm hại vị khí.
Đã nắm được bài này?
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.