Biện chứng vệ khí dinh huyết và tam tiêu
衛氣營血 · 三焦辨證
Hai phương pháp biện chứng của trường phái ôn bệnh – vệ khí dinh huyết của Diệp Thiên Sĩ và tam tiêu của Ngô Cúc Thông – dùng cho các bệnh sốt do nhiệt tà, bổ sung cho lục kinh.
Khi bệnh do ôn nhiệt tà (nhiệt bệnh khởi phát nhanh, dễ hao tân dịch), phương pháp lục kinh của Trương Trọng Cảnh (thiên về hàn tà) không đủ. Từ đời Thanh, các danh y ôn bệnh phát triển thêm hai hệ biện chứng.
Vệ – khí – dinh – huyết (Diệp Thiên Sĩ)
Bốn tầng nông sâu, từ nhẹ đến nặng:
| Tầng | Vị trí | Dấu hiệu | Phép chữa | Bài tiêu biểu |
|---|---|---|---|---|
| Vệ phận | Biểu phế | Sốt, hơi sợ gió, đau họng, ho, lưỡi rìa đỏ, mạch phù sác | Tân lương giải biểu | Ngân kiều tán, Tang cúc ẩm |
| Khí phận | Nhiệt ở phế, vị, trường | Sốt cao, không sợ lạnh, khát, mồ hôi, rêu vàng | Thanh nhiệt sinh tân | Bạch hổ thang |
| Dinh phận | Nhiệt vào dinh âm, ảnh hưởng tâm | Sốt về đêm, bứt rứt, mê sảng, phát ban lờ mờ, lưỡi đỏ thẫm | Thanh dinh thấu nhiệt | Thanh dinh thang |
| Huyết phận | Nhiệt vào huyết | Xuất huyết, ban đỏ sẫm, mê man, lưỡi đỏ tía | Lương huyết tán ứ | Tê giác địa hoàng thang |
“Vệ chi hậu phương ngôn khí, dinh chi hậu phương ngôn huyết” – ở vệ thì có thể thấu ra ngoài bằng cách giải biểu; vào khí thì phải thanh khí; vào dinh còn có thể “thấu nhiệt chuyển khí”; vào huyết thì phải lương huyết.
Tam tiêu biện chứng (Ngô Cúc Thông)
Chia ôn bệnh theo ba phần cơ thể, cũng là ba giai đoạn:
| Tam tiêu | Tạng phủ chính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Thượng tiêu | Phế, Tâm bào | Giai đoạn đầu: sốt, ho, đau họng; nặng thì nhiệt nhập Tâm bào gây mê sảng |
| Trung tiêu | Vị, Tỳ | Nhiệt thịnh, tân dịch tổn thương: sốt cao, khát; hoặc thấp nhiệt vướng Tỳ Vị |
| Hạ tiêu | Can, Thận | Giai đoạn cuối: nhiệt hao thận âm, can phong nội động, co giật |
“Ôn bệnh từ thượng tiêu bắt đầu, truyền xuống trung tiêu rồi hạ tiêu”.
Dùng như thế nào?
Hai hệ này không loại trừ nhau và thường được kết hợp: vệ khí dinh huyết nhấn vào chiều sâu, tam tiêu nhấn vào vị trí. Các nguyên tắc cốt lõi – giữ tân dịch, không phát hãn quá mức, kịp thời thanh nhiệt – vẫn được vận dụng khi học các bệnh sốt cấp.
Sốt cao, lơ mơ, co giật, phát ban xuất huyết là cấp cứu theo y học hiện đại. Không trì hoãn đưa người bệnh đến bệnh viện để thử thuốc cổ truyền.
Đánh dấu để theo dõi tiến độ trong lộ trình.