
Tính vị, quy kinh
Vị đắng, cay, chua; tính vi hàn. Quy vào kinh Tỳ, Vị.
Công năng
Lý khí khoan trung, hành trệ tiêu trướng.
Chủ trị
Ngực sườn đầy tức, bụng trướng, ăn không tiêu, sa tạng phủ.
Liều tham khảo
3–9 g mỗi ngày, thường dùng dạng thuốc sắc trong bài thuốc phối hợp. Liều thực tế do thầy thuốc quyết định theo thể trạng và chứng bệnh.
Kiêng kỵ
Tỳ vị hư nhược, phụ nữ có thai dùng thận trọng.
Có mặt trong 3 bài thuốc
Vai trò của Chỉ xác trong từng phương
| Bài thuốc | Vai trò | Nhóm | Công năng |
|---|---|---|---|
| Huyết phủ trục ứ thang | Tá | Lý huyết | Hoạt huyết hóa ứ, hành khí chỉ thống |
| Hạnh tô tán | Tá | Trị táo | Khinh tuyên lương táo, tuyên phế hóa đàm |
| Sài hồ sơ can tán | Tá | Lý khí | Sơ can giải uất, hành khí chỉ thống |
Khi nào cần chăm sóc y tế?
Thông tin chung về an toàn khi dùng dược liệu, không dùng để chẩn đoán.
Khó thở, tức ngực hoặc đau ngực dữ dội; sưng môi, lưỡi, họng; nổi mề đay toàn thân, tím tái; ngất hoặc lơ mơ; co giật; nôn ra máu, đi ngoài phân đen; chảy máu không cầm.
Ngừng dùng ngay, gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo gói thuốc hoặc đơn thuốc.
Buồn nôn, nôn kéo dài, đau bụng, tiêu chảy; vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu; ngứa, phát ban; chóng mặt, hồi hộp bất thường. Đau bụng tăng dần, nôn nhiều, bụng chướng cứng, khô miệng khát.
Ngừng dùng, đến gặp bác sĩ hoặc thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề; nói rõ đã dùng những gì và từ bao giờ.
Đang mang thai, dự định có thai hoặc cho con bú. trẻ nhỏ, người cao tuổi; có bệnh gan, thận, tim mạch, tiểu đường, huyết áp; đang dùng thuốc chống đông, hạ huyết áp, thuốc tim, thuốc an thần hay bất kỳ thuốc tân dược nào.
Thông báo cho bác sĩ, dược sĩ mọi thuốc và dược liệu đang dùng để được tư vấn về tương tác.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ xác có tính gì, vị gì, vào kinh nào?
Vị đắng, cay, chua; tính vi hàn; quy vào kinh Tỳ, Vị. Bộ phận thường dùng: quả gần chín (to hơn chỉ thực).
Chỉ xác có tác dụng gì?
Theo Y học cổ truyền, Chỉ xác có công năng lý khí khoan trung, hành trệ tiêu trướng. Thường được nhắc đến trong: ngực sườn đầy tức, bụng trướng, ăn không tiêu, sa tạng phủ.
Liều dùng Chỉ xác mỗi ngày là bao nhiêu?
Liều tham khảo trong tài liệu chuyên ngành: 3–9 g mỗi ngày, thường phối hợp trong bài thuốc. Liều thực tế do thầy thuốc quyết định theo thể trạng và chứng bệnh; không tự tăng liều.
Ai không nên dùng Chỉ xác?
Tỳ vị hư nhược, phụ nữ có thai dùng thận trọng. Lưu ý an toàn: Thận trọng thai kỳ. Phụ nữ có thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người đang dùng thuốc tân dược nên hỏi thầy thuốc trước khi dùng.
Chỉ xác có trong những bài thuốc nào?
Chỉ xác có mặt trong 3 bài thuốc của trang này: Huyết phủ trục ứ thang (vai tá), Hạnh tô tán (vai tá), Sài hồ sơ can tán (vai tá).
Chỉ xác khác Chỉ thực thế nào?
Chỉ xác (vị đắng, cay, chua, tính vi hàn, quy kinh Tỳ, Vị) có công năng: lý khí khoan trung, hành trệ tiêu trướng. Chỉ thực (vị đắng, cay, chua, tính vi hàn, quy kinh Tỳ, Vị) có công năng: phá khí tiêu tích, hóa đàm trừ bĩ. Hai vị không dùng thay thế cho nhau nếu chưa có chỉ định của thầy thuốc.
Vị thuốc liên quan
Cùng nhóm hoặc gần về tính vị, quy kinh
Chỉ thực
Fructus Aurantii immaturusTính vi hàn · vị đắng, cay, chuaPhá khí tiêu tích, hóa đàm trừ bĩ
Mộc hương
Radix Saussureae lappaeTính ôn · vị cay, đắngHành khí chỉ thống, kiện tỳ tiêu thực
Đại phúc bì
Pericarpium ArecaeTính vi ôn · vị cayHành khí khoan trung, lợi thủy tiêu thũng
Hương phụ
Rhizoma CyperiTính bình · vị cay, đắng, ngọtSơ can giải uất, lý khí điều kinh, chỉ thống

Nhân trần
Herba Adenosmatis caeruleiTính vi hàn · vị đắng, cayThanh thấp nhiệt, thoái hoàng
Trần bì
Pericarpium Citri reticulatae perenneTính ôn · vị đắng, cayLý khí kiện tỳ, táo thấp hóa đàm
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017.
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học.
- Bộ môn Dược học cổ truyền, các trường đại học Y Dược. Giáo trình / Bài giảng Dược liệu và Dược học cổ truyền.
- Chinese Pharmacopoeia Commission. Pharmacopoeia of the People’s Republic of China (tài liệu tham khảo thêm).
Đây là danh mục tài liệu chung của chuyên mục. Nội dung được biên soạn lại, chưa dẫn nguồn đến từng trang và đang chờ kiểm duyệt chuyên môn. Phát hiện sai sót xin gửi góp ý.