
Tính vị, quy kinh
Vị ngọt, đắng; tính vi hàn. Quy vào kinh Tâm, Phế, Vị.
Công năng
Dưỡng âm sinh tân, nhuận phế thanh tâm.
Chủ trị
Ho khan do phế táo, tân dịch tổn thương miệng khát, tâm phiền mất ngủ, táo bón.
Liều tham khảo
6–12 g mỗi ngày, thường dùng dạng thuốc sắc trong bài thuốc phối hợp. Liều thực tế do thầy thuốc quyết định theo thể trạng và chứng bệnh.
Kiêng kỵ
Tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, đàm ẩm thấp trọc.
Có mặt trong 5 bài thuốc
Vai trò của Mạch môn trong từng phương
| Bài thuốc | Vai trò | Nhóm | Công năng |
|---|---|---|---|
| Sinh mạch tán | Thần | Bổ ích | Ích khí sinh tân, liễm âm chỉ hãn |
| Thiên vương bổ tâm đan | Thần | An thần | Tư âm dưỡng huyết, bổ tâm an thần |
| Mạch môn đông thang | Quân | Trị táo | Tư dưỡng phế vị, giáng nghịch hạ khí |
| Bách hợp cố kim thang | Thần | Trị táo | Tư dưỡng phế thận, chỉ khái hóa đàm |
| Thanh táo cứu phế thang | Tá | Trị táo | Thanh táo nhuận phế, dưỡng âm ích khí |
Khi nào cần chăm sóc y tế?
Thông tin chung về an toàn khi dùng dược liệu, không dùng để chẩn đoán.
Khó thở, tức ngực hoặc đau ngực dữ dội; sưng môi, lưỡi, họng; nổi mề đay toàn thân, tím tái; ngất hoặc lơ mơ; co giật; nôn ra máu, đi ngoài phân đen; chảy máu không cầm.
Ngừng dùng ngay, gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo gói thuốc hoặc đơn thuốc.
Buồn nôn, nôn kéo dài, đau bụng, tiêu chảy; vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu; ngứa, phát ban; chóng mặt, hồi hộp bất thường. Đầy bụng, tiêu chảy, ăn kém, người nặng nề sau khi dùng (thuốc tư âm dễ gây nê trệ).
Ngừng dùng, đến gặp bác sĩ hoặc thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề; nói rõ đã dùng những gì và từ bao giờ.
Đang mang thai hoặc cho con bú; trẻ nhỏ, người cao tuổi; có bệnh gan, thận, tim mạch, tiểu đường, huyết áp; đang dùng thuốc chống đông, hạ huyết áp, thuốc tim, thuốc an thần hay bất kỳ thuốc tân dược nào.
Thông báo cho bác sĩ, dược sĩ mọi thuốc và dược liệu đang dùng để được tư vấn về tương tác.
Câu hỏi thường gặp
Mạch môn có tính gì, vị gì, vào kinh nào?
Vị ngọt, đắng; tính vi hàn; quy vào kinh Tâm, Phế, Vị. Bộ phận thường dùng: rễ củ.
Mạch môn có tác dụng gì?
Theo Y học cổ truyền, Mạch môn có công năng dưỡng âm sinh tân, nhuận phế thanh tâm. Thường được nhắc đến trong: ho khan do phế táo, tân dịch tổn thương miệng khát, tâm phiền mất ngủ, táo bón.
Liều dùng Mạch môn mỗi ngày là bao nhiêu?
Liều tham khảo trong tài liệu chuyên ngành: 6–12 g mỗi ngày, thường phối hợp trong bài thuốc. Liều thực tế do thầy thuốc quyết định theo thể trạng và chứng bệnh; không tự tăng liều.
Ai không nên dùng Mạch môn?
Tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, đàm ẩm thấp trọc. Phụ nữ có thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người đang dùng thuốc tân dược nên hỏi thầy thuốc trước khi dùng.
Mạch môn có trong những bài thuốc nào?
Mạch môn có mặt trong 5 bài thuốc của trang này: Sinh mạch tán (vai thần), Thiên vương bổ tâm đan (vai thần), Mạch môn đông thang (vai quân), Bách hợp cố kim thang (vai thần), Thanh táo cứu phế thang (vai tá).
Vị thuốc liên quan
Cùng nhóm hoặc gần về tính vị, quy kinh
Sa sâm
Radix GlehniaeTính vi hàn · vị ngọt, đắngDưỡng âm thanh phế, ích vị sinh tân
Ngọc trúc
Rhizoma Polygonati odoratiTính vi hàn · vị ngọtDưỡng âm nhuận táo, sinh tân chỉ khát
Bách hợp
Bulbus LiliiTính hàn · vị ngọtDưỡng âm nhuận phế, thanh tâm an thần
Bạch cập
Rhizoma Bletillae striataeTính vi hàn · vị đắng, ngọt, chátThu liễm chỉ huyết, tiêu thũng sinh cơ
Cam thảo
Radix et Rhizoma GlycyrrhizaeTính bình · vị ngọtBổ tỳ ích khí, thanh nhiệt giải độc, khử đàm chỉ khái, hoãn cấp chỉ thống, điều hòa các vị thuốc
Huyền sâm
Radix ScrophulariaeTính vi hàn · vị ngọt, đắng, mặnThanh nhiệt lương huyết, tả hỏa giải độc, tư âm
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017.
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học.
- Bộ môn Dược học cổ truyền, các trường đại học Y Dược. Giáo trình / Bài giảng Dược liệu và Dược học cổ truyền.
- Chinese Pharmacopoeia Commission. Pharmacopoeia of the People’s Republic of China (tài liệu tham khảo thêm).
Đây là danh mục tài liệu chung của chuyên mục. Nội dung được biên soạn lại, chưa dẫn nguồn đến từng trang và đang chờ kiểm duyệt chuyên môn. Phát hiện sai sót xin gửi góp ý.