
Tính vị, quy kinh
Vị cay; tính ôn. Quy vào kinh Tỳ, Vị, Phế.
Công năng
Táo thấp hóa đàm, giáng nghịch chỉ ẩu, tiêu bĩ tán kết.
Chủ trị
Ho nhiều đờm, đàm ẩm chóng mặt, nôn, ngực bụng bĩ đầy, mai hạch khí.
Liều tham khảo
3–9 g (chỉ dùng loại đã chế) mỗi ngày, thường dùng dạng thuốc sắc trong bài thuốc phối hợp. Liều thực tế do thầy thuốc quyết định theo thể trạng và chứng bệnh.
Kiêng kỵ
Âm hư ho khan, chứng xuất huyết; phản Ô đầu, Phụ tử; thận trọng thai kỳ.
Có mặt trong 13 bài thuốc
Vai trò của Bán hạ trong từng phương
| Bài thuốc | Vai trò | Nhóm | Công năng |
|---|---|---|---|
| Tiểu thanh long thang | Tá | Giải biểu | Giải biểu tán hàn, ôn phế hóa ẩm |
| Tiểu sài hồ thang | Tá | Hòa giải | Hòa giải thiếu dương |
| Bán hạ tả tâm thang | Quân | Hòa giải | Hàn nhiệt bình điều, tiêu bĩ tán kết |
| Bán hạ hậu phác thang | Quân | Lý khí | Hành khí tán kết, giáng nghịch hóa đàm |
| Tô tử giáng khí thang | Thần | Lý khí | Giáng khí bình suyễn, khử đàm chỉ khái |
| Mạch môn đông thang | Thần | Trị táo | Tư dưỡng phế vị, giáng nghịch hạ khí |
| Hoắc hương chính khí tán | Tá | Trừ thấp | Giải biểu hóa thấp, lý khí hòa trung |
| Nhị trần thang | Quân | Trừ đàm | Táo thấp hóa đàm, lý khí hòa trung |
| Ôn đởm thang | Quân | Trừ đàm | Lý khí hóa đàm, thanh đởm hòa vị |
| Bảo hòa hoàn | Tá | Tiêu đạo | Tiêu thực hòa vị |
| Hạnh tô tán | Tá | Trị táo | Khinh tuyên lương táo, tuyên phế hóa đàm |
| Lục quân tử thang | Tá | Bổ ích | Ích khí kiện tỳ, táo thấp hóa đàm |
| Hương sa lục quân tử thang | Tá | Bổ ích | Ích khí hóa đàm, hành khí hòa trung |
Khi nào cần chăm sóc y tế?
Thông tin chung về an toàn khi dùng dược liệu, không dùng để chẩn đoán.
Khó thở, tức ngực hoặc đau ngực dữ dội; sưng môi, lưỡi, họng; nổi mề đay toàn thân, tím tái; ngất hoặc lơ mơ; co giật; nôn ra máu, đi ngoài phân đen; chảy máu không cầm. Nghi ngộ độc: tê môi lưỡi, tê lan tay chân, chóng mặt, hồi hộp, tim đập chậm hoặc loạn nhịp, yếu cơ, nôn nhiều, vã mồ hôi lạnh.
Ngừng dùng ngay, gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo gói thuốc hoặc đơn thuốc.
Buồn nôn, nôn kéo dài, đau bụng, tiêu chảy; vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu; ngứa, phát ban; chóng mặt, hồi hộp bất thường. Ho ra máu, sốt cao, khó thở, ho kéo dài quá 2 tuần.
Ngừng dùng, đến gặp bác sĩ hoặc thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề; nói rõ đã dùng những gì và từ bao giờ.
Đang mang thai, dự định có thai hoặc cho con bú. trẻ nhỏ, người cao tuổi; có bệnh gan, thận, tim mạch, tiểu đường, huyết áp; đang dùng thuốc chống đông, hạ huyết áp, thuốc tim, thuốc an thần hay bất kỳ thuốc tân dược nào.
Thông báo cho bác sĩ, dược sĩ mọi thuốc và dược liệu đang dùng để được tư vấn về tương tác.
Câu hỏi thường gặp
Bán hạ có tính gì, vị gì, vào kinh nào?
Vị cay; tính ôn; quy vào kinh Tỳ, Vị, Phế. Bộ phận thường dùng: thân rễ đã chế.
Bán hạ có tác dụng gì?
Theo Y học cổ truyền, Bán hạ có công năng táo thấp hóa đàm, giáng nghịch chỉ ẩu, tiêu bĩ tán kết. Thường được nhắc đến trong: ho nhiều đờm, đàm ẩm chóng mặt, nôn, ngực bụng bĩ đầy, mai hạch khí.
Liều dùng Bán hạ mỗi ngày là bao nhiêu?
Liều tham khảo trong tài liệu chuyên ngành: 3–9 g (chỉ dùng loại đã chế) mỗi ngày, thường phối hợp trong bài thuốc. Liều thực tế do thầy thuốc quyết định theo thể trạng và chứng bệnh; không tự tăng liều.
Ai không nên dùng Bán hạ?
Âm hư ho khan, chứng xuất huyết; phản Ô đầu, Phụ tử; thận trọng thai kỳ. Lưu ý an toàn: Độc khi dùng sống – chỉ dùng dạng đã chế. Phụ nữ có thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người đang dùng thuốc tân dược nên hỏi thầy thuốc trước khi dùng.
Bán hạ có trong những bài thuốc nào?
Bán hạ có mặt trong 13 bài thuốc của trang này: Tiểu thanh long thang (vai tá), Tiểu sài hồ thang (vai tá), Bán hạ tả tâm thang (vai quân), Bán hạ hậu phác thang (vai quân), Tô tử giáng khí thang (vai thần), Mạch môn đông thang (vai thần), Hoắc hương chính khí tán (vai tá), Nhị trần thang (vai quân) và một số bài khác.
Vị thuốc liên quan
Cùng nhóm hoặc gần về tính vị, quy kinh
Đinh hương
Flos Syzygii aromaticiTính ôn · vị cayÔn trung giáng nghịch, bổ thận trợ dương
Hậu phác
Cortex Magnoliae officinalisTính ôn · vị đắng, cayHành khí táo thấp, tiêu tích, giáng khí bình suyễn
Sinh khương
Rhizoma Zingiberis recensTính ôn · vị cayGiải biểu tán hàn, ôn trung chỉ ẩu, hóa đàm chỉ khái, giải độc Bán hạ, Nam tinh
Bạch giới tử
Semen Sinapis albaeTính ôn · vị cayÔn phế hóa đàm, lợi khí tán kết, thông lạc chỉ thống
Can khương
Rhizoma ZingiberisTính nhiệt · vị cayÔn trung tán hàn, hồi dương thông mạch, ôn phế hóa ẩm
Hoắc hương
Herba PogostemonisTính vi ôn · vị cayPhương hương hóa thấp, hòa vị chỉ ẩu, phát biểu giải thử
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017.
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học.
- Bộ môn Dược học cổ truyền, các trường đại học Y Dược. Giáo trình / Bài giảng Dược liệu và Dược học cổ truyền.
- Chinese Pharmacopoeia Commission. Pharmacopoeia of the People’s Republic of China (tài liệu tham khảo thêm).
Đây là danh mục tài liệu chung của chuyên mục. Nội dung được biên soạn lại, chưa dẫn nguồn đến từng trang và đang chờ kiểm duyệt chuyên môn. Phát hiện sai sót xin gửi góp ý.